Vorige week was ik (Lien) aanwezig bij de Transform Trauma Oxford conferentie in Oxford. Waar Anne en Frank zich onderdompelden in een grote verscheidenheid aan lezingen en daarvan uitgebreid verslag deden, was ik bij veel lezingen en workshops over Internal Family Systems (IFS).
In deze blog neem ik je mee in wat IFS is, de spirituele achtergrond ervan, het concept van legacy burdens en wat ik leerde de rol van eten en het lichaam. Ik sluit af met een persoonlijke noot.
Wat is IFS: Internal Family Systems?
Tijdens de openingsmiddag op maandag in het Sheldonian Theatre heeft Richard Schwartz, grondlegger van IFS, een korte uitleg gegeven over de achtergrond en inhoud van IFS. Hij vertelde dat hij als systeemtherapeut steeds opnieuw hoorde dat cliënten hun innerlijke wereld beschreven alsof daar verschillende stemmen, perspectieven of kanten aanwezig waren. Een deel dat kritiek heeft. Een deel dat bang is. Een deel dat wil zorgen. Een deel dat zich terugtrekt.
Waar deze meerstemmigheid in veel benaderingen snel wordt verbonden aan klachten of symptomen wordt dit hier erkend als normaal onderdeel van het mens-zijn. Volgens Schwartz bestaat ieder mens uit verschillende delen die samen een innerlijk systeem vormen. Deze delen zijn volgens hem niet problematisch of ziek, integendeel, ze hebben allemaal een positieve intentie. Onder invloed van pijnlijke of traumatische ervaringen kunnen zij echter gedwongen raken in extreme rollen te schieten.
Zo kan een deel dat ooit hielp alert te blijven uitgroeien tot een voortdurende innerlijke criticus, of kan een deel dat bescherming bood tegen overweldigende emoties uiteindelijk leiden tot verslavingsgedrag of vermijding. Er is dan niets mis, verkeerd of ziek, er zijn delen die proberen te beschermen tegen nieuwe pijn, afwijzing, schaamte, angst of overweldiging. Een van de centrale uitgangspunten van Schwartz is dat er geen slechte delen bestaan; hoe destructief, ontwrichtend of irrationeel een deel zich ook presenteert, de intentie is altijd goed.
Schwartz maakt onderscheid tussen drie soorten delen. Exiles (ballingen) dragen pijn, verdriet, angst, schaamte of andere lasten die zijn ontstaan tijdens moeilijke of traumatische ervaringen en die op sommige momenten getriggerd raken. Managers proberen te voorkomen dat deze pijn opnieuw wordt geraakt. Denk aan perfectionisme, pleasen of een strenge innerlijke criticus. Firefighters (brandweerlieden) komen in actie wanneer die pijn toch doorbreekt en proberen die zo snel mogelijk te dempen, bijvoorbeeld door eten, alcohol, vermijden of eindeloos scrollen.
Wat IFS onderscheidt van veel andere psychologische modellen is het uitgangspunt dat er naast alle delen ook een Zelf aanwezig is. Volgens Schwartz wordt dit Zelf gekenmerkt door kwaliteiten als nieuwsgierigheid, compassie, kalmte, helderheid, vertrouwen, creativiteit, moed en verbondenheid. Het Zelf wordt niet gezien zoals een deel maar als de aanwezigheid van waaruit iemand zich tot al die verschillende delen kan verhouden. Volgens Swchartz blijft het Zelf altijd aanwezig en kan niet beschadigd raken, zelfs niet door ernstige traumatische ervaringen.
Om dit uit te leggen gebruikte hij de metafoor van de zon achter de wolken. Het Zelf is als de zon: altijd aanwezig, altijd stralend. Hoe donker het wolkendek (delen met extreme rollen) ook is, daarachter blijft de zon aanwezig.
Volgens Schwartz ligt het vermogen tot herstel niet buiten de persoon, maar is het van nature aanwezig in het Zelf van iemand. Een volledige beschrijving van het therapeutische proces binnen IFS voert voor deze blog te ver; het model kent een grote mate van complexiteit, rijkdom en nuance. Als je hierin geïnteresseerd bent of bent geraakt raad ik je zeker aan hier mee over te leren en te lezen! In grote lijnen verloopt het proces als volgt: vanuit toegang tot je Zelf en je Zelfenergie ontmoet je jouw delen. Welke delen zijn actief? Wat is hun beschermende functie? Wat proberen zij te beschermen en waar zijn zij bang voor als zij hun rol niet langer zouden vervullen? Er ontstaat vervolgens ruimte om wat meer afstand te nemen van deze delen, ze te leren kennen en hun intenties, zorgen en angsten beter te begrijpen. Wanneer er voldoende vertrouwen ontstaat tussen het Zelf en beschermende delen, kan er ruimte komen om een exile te ontmoeten en deze te helpen de lasten los te laten die het soms al jarenlang met zich meedraagt. Vervolgens worden de beschermde delen ge-update en meer dan eens kunnen zij hun (extreme) rol wat loslaten of zelfs compleet een andere rol aannemen.
Leestip
Alle delen welkom - Richard C. Schwartz
Herstellen van trauma en innerlijke harmonie creëren met het Inter Family Systems model (IFS)
IFS en spiritualiteit
Tijdens openingsmiddag ging Richard Schwartz dieper in op de spirituele achtergrond van IFS. Daarbij sprak hij niet alleen over het Zelf en Zelfenergie, maar ook over gidsen (guides): wijze en ondersteunende aanwezigheden die mensen kunnen ervaren wanneer zij diep contact maken met hun Zelf. Ter illustratie liet hij een video zien van een demonstratiesessie waarin een deelnemer contact had met een dergelijke gids. Volgens Schwartz kunnen gidsen een bron van wijsheid, richting en ondersteuning zijn, zonder dat zij zelf geheeld of ontlast hoeven te worden. Voor sommigen zullen dergelijke ervaringen een spirituele betekenis hebben, voor anderen eerder een symbolische, psychologische of archetypische.
Tijdens de openingsmiddag waren naast Richard Schwartz ook Loch Kelly, Laura Patryas, Donald “Del” Laverdure en Jeanne Catanzaro aan het woord. Wat deze middag vaker ter tafel kwam was dat de uitgangspunten van IFS niet uitsluitend relevant zijn voor individuen. Dat ze mogelijk ook behulpzaam kunnen zijn bij het begrijpen van relaties, gezinnen, organisaties en bredere sociale systemen. Tijdens de presentaties werd benadrukt dat mensen individueel beschikken over een Zelf en toegang hebben tot hun Zelfenergie, maar dat deze kwaliteiten ook onderdeel kunnen zijn van een groter en collectiever geheel. Je zou kunnen spreken van een collectieve Zelfenergie waartoe ieder individu toegang heeft en onderdeel van uitmaakt. Door met Zelfenergie in verbinding te zijn met elkaar, ontstaat volgens de sprekers de mogelijkheid om niet alleen persoonlijke, maar ook relationele, maatschappelijke en intergenerationele wonden te herkennen en mogelijk te helen. Daarbij werd het belang benadrukt van het ontwikkelen van toegang tot Zelfenergie, zowel op individueel als op collectief niveau. Persoonlijk vond ik dit een hoopvol perspectief; heling is mogelijk en niet alleen binnen mensen, maar ook tussen mensen, generaties en gemeenschappen.
Wat dragen we met ons mee? Legacy burdens
In een workshop over legacy burdens (intergenerationele lasten)Â ging Schwartz dieper in op lasten die niet uitsluitend voortkomen uit onze eigen levensgeschiedenis. Delen kunnen belast raken met overtuigingen, emoties en patronen die via familie, gemeenschap, cultuur of geschiedenis worden doorgegeven. Deze lasten kunnen hun oorsprong vinden in en verbonden zijn met; oorlog, racisme, misogynie, patriarchale structuren, materialisme, individualisme, natuurrampen en andere collectieve of historische ervaringen. Op individueel niveau kunnen zij zich uiten in delen die schaamte dragen, zich niet goed genoeg voelen, overtuigd zijn dat zij altijd sterk moeten zijn, eerst voor anderen moeten zorgen of zich niet mogen onderscheiden van de groep waarvan zij deel uitmaken.
Volgens Schwartz hebben deze legacy burdens vaak een andere kwaliteit en energie dan persoonlijke lasten. Mensen beschrijven regelmatig dat iets wat zij met zich meedragen niet volledig als van henzelf voelt. Uitspraken als: “Het voelt niet echt van mij” of “Alle vrouwen in mijn familie dragen dit” zijn daarbij geen uitzondering.
Tevens stelde Schwartz dat deze delen niet altijd hetzelfde (intensieve) proces hoeven te doorlopen als exiles om hun lasten los te laten. Tijdens de workshop begeleidde hij de groep door een oefening waarin deelnemers werden uitgenodigd een mogelijke legacy burden op te sporen en te onderzoeken. Daarbij liet hij zien hoe dergelijke lasten, wanneer zij als zodanig worden herkend, soms relatief gemakkelijk kunnen worden ontlast. Volgens Schwartz ontstaat hierdoor meer ruimte voor Zelfenergie.
Hij vertelde dat hij werkt aan de verdere ontwikkeling van een protocol waarmee getrainde IFS-therapeuten dit proces ook in groepsverband kunnen begeleiden. Het onderliggende idee is dat het ontlasten van legacy burdens niet alleen van betekenis kan zijn voor individuen, maar mogelijk ook bijdraagt aan een toename van Zelfenergie binnen families, gemeenschappen en bredere sociale systemen. Het raakte en ontroerde mij dat hij vanuit zoveel overtuiging probeert om op deze manier iets te betekenen voor een betere wereld.
IFS, eten en het lichaam
De lezing van Jeanne Catanzaro, klinisch psycholoog en IFS-therapeut, ging over eten, het lichaam en het Zelf. Catanzaro vertelde dat zowel eten als het lichaam vaak wordt gebruikt door delen om zich kenbaar te maken. Denk maar aan een manager die voortdurend bezig is met gezond eten, voldoende eiwitten binnenkrijgen of gewichtscontrole, of een firefighter die troost zoekt in eten na een moeilijke dag of wanneer pijnlijke gevoelens naar de oppervlakte komen.
Ze benadrukte dat deze delen in het bijzonder erg worden beïnvloed door bredere contexten dan het individu alleen. Maatschappelijke, culturele en politieke opvattingen, mediarepresentatie, de aanwezigheid van dieetcultuur, vetfobie, racisme en ideeën over gezondheid bepalen in grote mate hoe we kijken (delen van ons) naar onszelf, de ander, ons lichaam en het lichaam van de ander. Deze invloeden worden geïnternaliseerd en versterken de overtuigingen van de delen dat het bijvoorbeeld ‘goed’ is om dagelijks hard te lopen of oké is gewicht en gezondheid aan elkaar te koppelen.
De gevolgen daarvan zijn vaak niet gering. Denk daarbij niet alleen (ernstige) eetstoornissen maar ook aan onderdrukking op de arbeidsmarkt waar dikke mensen minder verdienen vanwege hun lichaamsvorm of huidskleur. Catanzaro agendeert dat deze vraagstukken vaak als individuele problemen worden benaderd in plaats van dat er erkend wordt dat deze maatschappelijk, cultureel en institutioneel ingebed én genormaliseerd zijn. Toegang tot Zelfenergie speelt een belangrijke rol in hiermee om kunnen gaan. Als delen rondom eten, gewicht, gezondheid en lichaamsvormen sterk geactiveerd zijn en de complexiteit die daarmee gepaard gaat is toegang tot Zelfenergie belangrijk om alle delen te leren kennen, verwelkomen en helpen ze hun lasten los te laten.
Catanzaro richtte zich nadrukkelijk tot de therapeuten in de zaal. Met oefeningen nodigt ze uit om eigen delen (en daarmee vooroordelen en bias) rondom eten, gezondheid, gewicht en lichaamsvormen te onderzoeken. Het is belangrijk bewustzijn te hebben van deze delen voor therapeuten omdat ze invloed uitoefenen op hoe we luisteren, welke betekenis we geven aan wat cliënten vertellen en welke interventies we passend achten. Een pleidooi dus om als therapeut je eigen innerlijk werk serieus te nemen en ook te doen.
Leestip
Unburdened Eating
Healing Your Relationship with Food and Your Body Using an Internal Family Systems (IFS) Approach
Alle delen welkom
Tot slot wil ik iets persoonlijks toevoegen. Leren over IFS heeft mij een andere manier van kijken en ervaren gegeven ten aanzien van mijn eigen innerlijke wereld. Op hoe ik mezelf als mens mag zien en ontmoeten. In de reguliere ggz was er jarenlang uitsluitend aandacht voor klachten, symptomen, diagnoses en geprotocolleerde behandelingen om dat te verminderen en mij te ‘normaliseren’, iets wat mij meer kwaad dan goed heeft gedaan. Met onder andere IFS kwam ik een denkkader tegen waar ruimte is voor de complexiteit en meerstemmigheid van het mens zijn die zoveel beter aansluit en recht doet aan wie en wat ik allemaal ben.
Alle delen welkom is voor mij meer dan de titel van een boek, wat ik iedereen aanraad te gaan lezen! Het is een uitnodiging om met nieuwsgierigheid naar binnen te gaan en mijn delen en mijn systeem te leren kennen. Ik ervaar dat als een bevrijding en een enorme rijkdom.
Lien is beeldend kunstenaar en in diens werk komen vaak twee dingen samen. Liens ervaring met complex trauma en diens kennis over trauma, herstel en heling. Niet als illustratie van theorie, maar als onderzoek naar de manier waarop wij betekenis geven aan onszelf en onze geschiedenis. IFS en delenwerk maken daar onderdeel van uit en bieden een manier van kijken die ruimte creëert voor de complexiteit, meerstemmigheid en rijkdom van het mens-zijn. Het werk van Lien vind je op www.lienvannuil.com en via Instagram: @de_kunst_van_lien.
