Een kind kan spelen, lachen en vriendjes hebben en thuis aan een blik of een verandering in iemands stem aanvoelen hoeveel spanning er hangt. Voor een jong kind is wat zich achter de voordeur afspeelt de gewone wereld. Hoe kan het vertellen dat iets onveilig voelt als het geen andere werkelijkheid kent?
In mijn doorlopende ervaringsonderzoek naar kindermishandeling en seksueel kindermisbruik binnen het gezin of de familie hoorde ik hoeveel verwarring onder het zwijgen kan liggen. Dezelfde volwassene kan troost bieden en grenzen overschrijden. Je bent veilig bij mij, vertelt de relatie. Er klopt iets niet, vertelt het lichaam. Ik wil dicht bij je zijn en ik ben bang voor je, zeggen de gevoelens. Kan ik nog vertrouwen op wat ik voel? Vraagt het kind zich af. Het geheim van de ander wordt een geheim dat het kind zelf moet dragen. Dat kan chronische spanning en diepe eenzaamheid geven.
Om verbonden te blijven, kan een kind weinig ruimte innemen of juist veel praten. Het kan thuis proberen de sfeer goed te houden en buiten het gezin opvallen door behulpzaamheid of zelfstandigheid. Wat dat gedrag betekent, begrijpen we beter als we ook kijken naar hoe het kind zich voelt en hoe de mensen om het kind heen met elkaar omgaan.
Afgelopen jaren deed ik ook onderzoek onder vijfhonderd behandelaren en professionals. Tijdens de praktijkdagen zag ik hun betrokkenheid en hoe ingewikkeld hun afwegingen soms zijn. Als een gezin naar buiten toe goed functioneert en volwassenen zich gemakkelijk uitdrukken, kan onveiligheid verborgen blijven. Wat ouders zelf hebben leren verdragen, herkennen zij soms moeilijk als onveilig voor hun kind.
Een kind leert wat veiligheid is als het telkens opnieuw merkt dat het bij een volwassene terechtkan. Ook als het boos, enthousiast, of verdrietig is, of nee zegt. Het mag erop vertrouwen dat zijn gevoelens en grenzen ertoe doen. Vroegsignalering kan beginnen met een gewone vraag over thuis. Met tijd om een antwoord te laten komen en de bereidheid om later terug te komen op wat het kind heeft laten merken.
Wat in de kindertijd werd gemist, kan jaren later opnieuw voelbaar worden. In de verhalen over dat levende verlies hoor ik het verlangen naar erkenning en naar een warme getuige die helpt het gemis minder alleen te dragen. Over die stille nabijheid schreef ik dit gedicht.
Stille troost
Het lijkt soms wel
of we verleerd zijn
om met lege handen
maar met een
vol warm hart
Samen met een
luisterend oor
woordeloos
naast iemand
kunnen zitten
Om in stilte
te laten komen
wat zich wil
ontvouwen
Want juist de
warme stille troost
en laten voelen
dat je er bent,
geeft steun
en vertrouwen
Aan het begin van de Week tegen Kindermishandeling denk ik aan kinderen die nog zoeken naar woorden voor wat zij thuis aan ontregeling, ontwrichting en gemis ervaren. Zij hebben zorgvuldige verstaanders nodig. Samen kunnen we een beschermende kring om hen heen vormen. Soms begint dat met één volwassene die een kind liefdevol tevoorschijn luistert, met de oren van het hart.
Wat we eerder leren zien, kunnen we ook eerder beschermen.
José Al, psychotraumahulpverlener, onderzoeker, ervaringsdeskundige en auteur van Het bevuilde nest en Honderd stemmen.
Honderd stemmen verschijnt tijdens de Week tegen Kindermishandeling. In dit nieuwe boek geeft José ruimte aan honderd volwassenen die zijn opgegroeid in onveiligheid binnen het eigen gezin en familiesysteem.
Met dit boek draagt ze bij aan vroegsignalering en preventie door vanuit het onderzoekswerk te delen wat helpend, verhelderend en helend is. Tegelijkertijd biedt het boek herkenning en erkenning aan mensen met eigen ervaringskennis.
Honderd stemmen verschijnt in de Week tegen Kindermishandeling.