“We voorspellen altijd het ergste, dat helpt ons overleven.” Met die zin opende hoogleraar psychiatrie en onderzoeker Ruth Lanius haar sessie Atlas of the Traumatized Brain: A Sensory Roadmap to Healing, tijdens de Transform Trauma Oxford conferentie, waar ik samen met Frank aan deelneem.Â
Een openingszin die direct één van de belangrijkste inzichten over trauma en het brein weergeeft: namelijk dat het getraumatiseerd brein niet voorspelt wat er in de toekomst gaat gebeuren, maar voorspelt wat er in het verleden gebeurd is. Volgens Lanius gaat trauma in de kern dan ook over een ‘update-probleem’: het brein slaagt er niet in nieuwe, veilige informatie te verwerken, maar blijft vasthouden aan het oude. Het oude dat gevaarlijk was, en waar je voor moet blijven vrezen.Â
Een brein als trap
Lanius maakt in haar werk gebruik van het model van het driedelig brein en legt uit dat ons brein opgebouwd is uit drie lagen: het overlevingsbrein (ofwel reptielenbrein), het emotionele brein (ofwel zoogdierenbrein) en het reflectieve brein (ofwel denkende brein). De lagen kun je zien als een soort traptrede, waarbij herstel van trauma draait om het verbinden van de hersengebieden onderop (bottom-up) én die van bovenaf (top-down). Want pas als de verschillende lagen goed samenwerken, kunnen traumatische ervaringen worden verwerkt en geïntegreerd.Â
Het overlevingsbrein is het oudste deel van het brein en is betrokken bij automatische lichaamsfuncties. Het reageert heel snel en onbewust, ervaart rauwe emotie en activeert instinctief overlevingsreacties zoals vechten of bevriezen.Â
Het emotionele brein is betrokken bij emotioneel leren, sociale ervaringen en geheugen. Het reflectieve brein tenslotte is belangrijk voor een groot aantal vaardigheden die ons mensen mensen maken, zoals het vermogen tot (zelf)reflectie, emotieregulatie, nieuwsgierigheid, verbanden kunnen zien en belichaming. Â
De impact van trauma op het brein
Lanius legt uit dat bij trauma mensen vaak vast komen te zitten in die onderste, onbewuste laag van het overlevingsbrein, waar de verbinding met de andere hersengebieden ontbreekt of te zwak is om een nieuwe, veilig(ere) ervaring echt te laten landen. “Bij trauma is er niks kapot, er is geen defect, het is in de kern vooral een connectiviteitsprobleem van het brein” zegt ze hierover.Â
Dit verklaart mede waarom mensen die traumatische ervaringen hebben meegemaakt door het leven kunnen gaan zonder zich ooit echt volledig verbonden of levend te voelen. Of zonder zich ooit echt veilig te voelen, ook al is het objectieve gevaar misschien allang geweken. Een brein dat nog steeds onveiligheid waarneemt of wordt getriggerd, is er simpelweg niet toe in staat.Â
De bekende uitspraak ‘ik denk, dus ik besta’ zou volgens Lanius dan ook eigenlijk ‘ik voel, dus ik besta’ moeten zijn. Want het zijn de gevoelens en zintuigelijke prikkels die vanuit het overlevingsbrein onze gedachten sturen, niet andersom.
Het lichaam en de zintuigen als kompas voor heling
Centraal in Lanius’ werk staat de rol van de zintuigen, waaronder de tast en het vestibulaire systeem dat betrokken is bij evenwicht en oriëntatie in de ruimte. Ook besteedt ze veel aandacht aan interoceptie, dit is het vermogen om interne signalen waar te nemen zoals je hartslag of vermoeidheid, en proprioceptie: het vermogen om beweging en de eigen positie van het lichaam in de ruimte waar te nemen.
Als gevolg van trauma kunnen deze zintuigelijke systemen ontregeld raken. Dit kan bijvoorbeeld leiden tot duizeligheid, overgevoeligheid voor licht of geluid, problemen met aanraking of moeite om eigen lichamelijke signalen waar te nemen. “Voor veel mensen met trauma is direct werken met het lichaam of interoceptie te overweldigend. Als het ooit te bedreigend was om te voelen wat je voelde, dan is het afsluiten van dat gevoel heel functioneel geweest.”
Hoe je dan toch voorzichtig met het lichaam en gewaarwording van lichaamssensaties kan oefenen? Door te werken met het ervaren van ritme en balans, zoals schommelen of zachtjes heen en weer wiegen. “Door te voelen waar je bent in de ruimte en waar te nemen hoe je lichaam beweegt, kom je vanzelf dichter bij wat er vanbinnen gebeurt.”
In haar nieuwste boek ‘Sensory pathways to healing from trauma‘ gaat ze uitgebreid in op de verschillende zintuigelijke systemen, de impact van trauma en hoe je stap voor stap de wijsheid van het lichaam en de zintuigen kan gebruiken als kompas voor heling. “We ervaren de wereld via onze zintuigen,” legt ze uit, “die kunnen gevaar waarnemen, maar ook signalen van veiligheid.”
De kracht én hoop van neuroplasiticiteit
Door haar hele verhaal klinkt steeds ook een positieve en hoopvolle noot, waar ze aan het eind ook expliciet mee afsluit. Het goede nieuws is namelijk dat het brein, ook na trauma, kan blijven veranderen en nieuwe dingen kan leren. Dit vermogen heet neuroplasticiteit, en kan worden geactiveerd en gestimuleerd door het opdoen van nieuwe ervaringen. Je weer veilig(er) leren voelen in de wereld en je lijf is namelijk niet iets dat je via je denken of door erover te praten kunt benaderen, je moet het voelen en ervaren.Â
Heling van trauma vraagt dan ook om herhaalde lichamelijke en zintuigelijke ervaringen van veiligheid: kleine, gedoseerde en hanteerbare momenten van aanraking, verbinding, ritme of beweging die lichaam en brein laten voelen dat het nu anders is dan toen.Â
Elke van die ervaringen is als het ware een nieuw datapunt voor het brein, dat helpt om de oude, dreiging-georiënteerde voorspelling langzaam te updaten en te herzien. Dat gaat niet in één keer, en niet door het oude verhaal compleet te overschrijven, maar door er geleidelijk een nieuw verhaal naast te laten ontstaan dat met de tijd zwaarder kan gaan wegen dan het verleden.Â
Lanius besluit: “Herstel van trauma verloopt vaak traag en stapsgewijs: het brein moet, letterlijk, opnieuw leren wat veilig is. En soms leert het dit voor het eerst. Veilig niet als gedachte of cognitief concept, maar als een belichaamde ervaring. Dankzij neuroplasticiteit is dat leren, hoe getraumatiseerd iemand ook is, nooit helemaal onmogelijk. Daar zit de kracht, én hoop.”
Leestip
Sensory Pathways to Healing from Trauma
Harnessing the Brain’s Capacity for Change
