Innerlijke delen en het structurele dissociatiemodel

Wat is het structurele-dissociatiemodel?

Wanneer je langdurig bent blootgesteld aan stress, onveiligheid of overweldigende ervaringen, kan het voelen alsof je jezelf niet als één geheel ervaart. Je kunt gescheiden functioneren van jouw emoties, gedachten en lichaam. Ook kan het voelen alsof er van binnen weinig samenhang is. Je ervaart dan veel tegenstrijdige impulsen of gedachten. Bij jezelf blijven, is vaak lastig of je weet niet goed wat (je)zelf is.

Je herkent misschien dat een deel van jou vaak heel goed kan functioneren in het dagelijkse leven, terwijl een ander deel plotseling overspoeld kan raken door emoties, herinneringen of lichamelijke reacties. Dit kun je ervaren als verwarring of innerlijke tegenstrijdigheid. Waarom reageer ik zo, terwijl ik het eigenlijk niet eens zo bedoel? Of: waarom voel ik dit, terwijl er geen enkele aanleiding voor lijkt te zijn?

Het structurele-dissociatie model* zoals beschreven door trauma-expert Janina Fisher, kan je helpen om jezelf en jouw ervaringen beter te begrijpen. Er is niets ‘mis’ met jou. Onder onveilige omstandigheden past het menselijk brein zich aan. Wanneer ervaringen te groot, te bedreigend of te langdurig zijn om in één geheel te verwerken, kunnen verschillende delen in jou zich als het ware apart van elkaar ontwikkelen. Elk van die delen heeft een eigen manier om te overleven en gaat zijn of haar eigen weg.

Het deel dat normaal doorleeft

Het deel van jou dat ‘gewoon’ doorgaat, wordt in het structurele dissociatiemodel het Apparently Normal Part (ANP) genoemd. Janina Fisher noemt dit ook wel het ‘deel van het zelf dat normaal doorleeft’. Dit is het deel dat probeert het leven zo goed en ‘normaal’ mogelijk te laten verlopen en goed is in het doorgaan met doorgaan. Het staat op, gaat naar werk of school, zorgt voor anderen, regelt praktische zaken en probeert overzicht te houden. Soms doet het dat door gevoelens op afstand te houden of te vermijden. Hoe sterk en hoe lang dit gebeurt, verschilt per persoon.

Ook al heb je het idee dat je op sommige momenten nauwelijks functioneert –  bijvoorbeeld omdat je overspoeld wordt door emoties of lichamelijke reacties –  het normaal doorlevende deel gaat vaak tóch door. Dit is het volwassen deel in jou dat overeenkomt met jouw kalenderleeftijd en dat meestal beschikt over de vaardigheden die daarbij horen: nadenken, plannen, verantwoordelijkheid dragen, relativeren.

Tegelijkertijd kan dit deel soms ook vreemd of onecht aanvoelen. Alsof je een rol speelt. Alsof je doet wat er van je verwacht wordt, maar het van binnen niet echt zo voelt. Je kunt dan de ervaring hebben dat je normaal doorlevende zelf één grote show is. Dat betekent echter niet dat dit deel nep is. Het is een deel dat heeft geleerd om te functioneren, vaak onder moeilijke omstandigheden.

Juist wanneer overweldigende emoties of sterke lichamelijke reacties naar voren komen, wordt het contrast tussen het volwassen functionerende deel en de andere delen in jou groter. Dan kan het lijken alsof er iets in jou strijdt of elkaar afwisselt. Dit is vaak het moment waarop duidelijk wordt dat er meer speelt dan alleen ‘gewoon doorgaan’. Naast het normaal doorlevende deel, is er ook een getraumatiseerd deel dat uit verschillende overlevingsdelen kan bestaan die soms actief worden.

Het getraumatiseerde deel en de overlevingsdelen

Het structurele dissociatiemodel legt uit dat deze overlevingsdelen (ook wel emotional parts genoemd) in jou zijn ontstaan in tijden van overweldiging of onveiligheid. Het was hun taak om jou te beschermen tegen gevaar. Deze overlevingsdelen dragen vaak intense emoties, herinneringen en lichamelijke reacties met zich mee, die verbonden zijn met wat je in het verleden hebt meegemaakt. 

Bij triggers reageren deze overlevingsdelen alsof het gevaar van vroeger nog aanwezig is. Ze ‘kapen’ dan jouw normaal doorlevende zelf en brengen je terug naar de overweldigende en onveilige momenten uit het verleden. Deze delen zitten nog vast ‘in het toen en daar’. Ze hebben de kalenderleeftijd die je destijds had en beleven steeds opnieuw gevoelens van angst, schaamte, woede of verdriet. 

Als je getriggerd wordt, kan dit betekenen dat je moeite hebt met het reguleren van emoties en gedrag, dat je het lastig vindt om in het huidige moment te blijven, of dat je worstelt met innerlijke strijd. Als een overlevingsdeel actief is, worden jouw lichamelijke reacties grotendeels door het brein gestuurd: je kunt vechten, vluchten, bevriezen, je onderwerpen of je behoeftig opstellen.